Bir çocuğun gözlerini ilk kez dünyaya açtığını düşünelim. Henüz dili yoktur. Kuralları, alışkanlıkları, toplumun ona vereceği adları ve anlamları bilmez. Avucuna değen taş, yüzüne çarpan rüzgâr, gözünü alan ışık onun için hazır bilgi değil, ilk temastır. Dünya önce açıklanmaz; hissedilir.
John Locke’un tabula rasa dediği “boş levha” fikri, insan zihnini böyle bir başlangıçla anlatır. Locke’a göre zihin doğuştan yazılmış bilgilerle gelmez. İnsan bilgiyi yaşayarak, görerek, işiterek, dokunarak edinir. Epistemoloji, yani bilginin kaynağını ve sınırını inceleyen felsefe alanı açısından bu düşünce güçlü bir kırılmadır. Çünkü Locke, bilgiyi gökten inen hazır bir hakikat olarak değil, deneyimle kurulan bir süreç olarak görür.
Gündelik bir örnek bunu daha açık gösterir. Bir çocuk ateşe ilk kez yaklaştığında sıcaklığı hisseder, elini geri çeker ve ateşin yakıcı olduğunu öğrenir. Bu, Locke’un deneyim merkezli bilgi anlayışına uygundur. Bilgi burada duyularla başlar. Acı, sıcaklık, temas ve tekrar zihinde bir iz bırakır.
Panlektik bakış aynı sahneye biraz daha derinden bakar. Çocuk ateşi yalnızca duyularıyla öğrenmez; bedensel refleksleri, korkuya verdiği tepki, ailesinden duyduğu uyarılar ve içinde büyüdüğü kültür de bu öğrenmeye katılır. Başka bir deyişle deneyim boş bir yüzeye düşmez. O yüzeyin dokusu vardır. Genetik miras, insanın biyolojik geçmişinden taşıdığı yatkınlıkları; kültürel aktarım, aileden ve toplumdan gelen anlam kalıplarını; doğuştan eğilimler ise insanın bazı şeylere daha kolay yönelmesini ifade eder.
Locke’un ampirist çizgisi bilgiyi duyusal deneyime dayandırır. Ampirizm, bilginin temel kaynağını deneyimde arayan görüştür. Panlektik düşünce bu yaklaşımı reddetmez; fakat onu tek başına yeterli bulmaz. Çünkü insan yalnızca temas eden, gören ve işiten bir varlık değildir. Aynı zamanda bağ kurar, sezer, yorumlar ve hayal eder.
Bir kuşun kanat sesini duymak deneyimdir. O seste göğe açılan bir özgürlük duygusu yakalamak sezgidir. Sezgi, doğrudan kanıtlanmadan kavranan içsel fark ediştir. Akıl yürütme, düşünceler arasında bağ kurarak sonuca ulaşma çabasıdır. Hayal gücü ise mevcut olanı aşarak yeni anlam ihtimalleri kurar. Bu yüzden bilgi yalnızca zihne eklenen parçalar toplamı değildir; insanın dünya ile kurduğu canlı ilişkinin ürünüdür.
Bağlam burada belirleyici hâle gelir. Bağlam, bir olayın veya düşüncenin anlam kazandığı ilişki alanıdır. Aynı ateş, bir çocuk için tehlike, bir anne için korunması gereken ocak, bir filozof için dönüşümün simgesi olabilir. Deneyim aynıdır; anlam, karşılaşmanın içinde değişir. Panlektik yaklaşımın Locke’a eklediği temel nokta budur: Bilgi, deneyimle başlar; fakat deneyimi karşılayan yapı, anlamın yönünü değiştirir.
Locke’un doğal haklar anlayışı da insanı merkeze alan güçlü bir zemine sahiptir. Doğal haklar, insanın yalnızca insan olduğu için sahip kabul edildiği temel haklardır: yaşam, özgürlük ve mülkiyet. Locke’a göre devletin temel görevi bu hakları korumaktır. Birey, iktidarın keyfine bırakılmış bir varlık değildir; dokunulmaz bir hak alanına sahiptir.
Panlektik ufukta bu haklar daha geniş bir varoluş düzeni içinde düşünülür. İnsan hak sahibidir; fakat aynı zamanda sorumluluk taşıyan bir varlıktır. Özgürlük, başıboş bir serbestlik değil, varlığını gerçekleştirirken diğer varlıkların alanını da gözetme bilincidir. İnsan kendi hayatını kurarken doğayla, toplumla ve evrensel düzenle ilişki içindedir.
Locke’un toplum sözleşmesi teorisi, insanların haklarını korumak için ortak bir siyasal düzen kurduğunu söyler. Toplum sözleşmesi, bireylerin güvenlik ve düzen için bazı yetkileri ortak bir otoriteye devretmesi fikridir. Panlektik düşünce bu fikri yalnızca insanlar arası bir hukuk anlaşması olarak görmez. İnsan, doğayla, geçmişle, gelecek kuşaklarla ve varoluşun bütünüyle de sessiz bir sözleşme içindedir.
Burada kozmik uyum kavramı devreye girer. Kozmik uyum, evrendeki parçaların birbirini yok etmeden daha büyük bir işleyişe katılmasıdır. İnsan da bu işleyişin dışında duran bağımsız bir merkez değildir. Bilen, seçen ve eyleyen bir varlık olarak bütüne etki eder. Bu nedenle hak, sorumluluktan koparıldığında eksik kalır; özgürlük de yönünü kaybedebilir.
Locke, modern düşünceye insan zihnini ve haklarını berrak biçimde düşünme imkânı sundu. Panlektik yaklaşım bu berraklığı daha geniş bir ufka taşır. İnsan deneyimle şekillenir; fakat deneyimi karşılayan bedensel, kültürel ve sezgisel dokular da vardır. Bilgi gözlemle başlar, fakat bağlamla derinleşir. Hak bireyi korur, fakat birey de varoluşun bütünlüğü içinde sorumluluk taşır.
Böylece Locke’un boş levhası, Panlektik ufukta bütünüyle boş bir yüzey olmaktan çıkar. Üzerine yazı yazılmayı bekleyen, fakat damarları çoktan oluşmuş bir yüzeye dönüşür. İnsan o yüzeye yalnızca dünyanın izlerini almaz; kendi varoluşunun dokusuyla o izlere biçim de verir.
