Gökdere Yolu Tokat sabahı daha tam uyanmamıştı. Taş kaldırımlı sokakların üstünde ince bir serinlik dolaşıyor, sokak lambaları gün ışığına karşı solgun solgun yanıyordu. Evlerin kapıları kapalıydı. Bazı pencerelerin arkasından yeni başlayan günün küçük sesleri geliyordu. Uzakta…
Leo Strauss’un Persecution and the Art of Writing kitabı, ilk bakışta “baskı dönemlerinde filozoflar nasıl yazdı?” sorusunu ele alıyor gibi görünür. Ama metne biraz yaklaştığımızda, meselenin yalnızca sansür olmadığı fark edilir. Strauss’un asıl derdi, düşüncenin kendini…
Wittgenstein’ın Felsefi Soruşturmalar’ını okurken bir cümlenin önünde uzun süre kaldım. Kitap zaten insanı düz bir yolda yürütmez; bir kavramı verir, sonra onu örneklerin içine bırakır, sonra zihnin alıştığı yeri usulca bozar. Okudukça felsefenin bazen büyük açıklamalardan…
İnsan boş doğmaz. Açığa çıkmayı bekleyen imkânlar taşır. Bu cümle, insanı dış dünyanın üzerine yazı yazdığı edilgin bir yüzey gibi gören anlayışlara karşı bir itirazdır. İnsan cansız bir levha değil; taşıyan, karşılayan, seçen, direnen ve karşılaştıkça…
Gabriel García Márquez’i okurken insan, gerçekliğin düz bir zemin olmadığını hisseder. Bir kasaba yalnızca kasaba olarak kalmaz; ölüler geçmişe çekilip kaybolmaz; yağmur sadece gökten düşen su değildir. Macondo’da hayat, aklın alıştığı sınırların biraz ötesine taşar. Fakat…
Tesfaye Alemu ve Panlektik: Maskenin Altındaki İnsan Tesfaye Alemu, ilk bakışta güçlü bir lider adayı gibi görünür. Zekidir, soğukkanlıdır, insanları ve sistemleri okuma konusunda olağanüstü bir sezgiye sahiptir. Fakat onu ilginç kılan asıl şey gücü değil,…
Bazı düşünürler, yalnızca fikirleriyle değil, insanın içine bıraktıkları soruyla yaşar. Frantz Fanon, Edward Said ve Antonio Gramsci böyle isimlerdir. Her biri başka bir yerden konuşur; biri sömürge şiddetinin insan ruhunda açtığı yaraya bakar, biri temsilin ve…
Bir insanın hayatı çoğu zaman dışarıdan bakıldığında anlaşılır görünür. Bir mesleği, ailesi, alışkanlıkları, korkuları ve gündelik ritmi vardır. Sabah uyanır, konuşur, çalışır, yorulur, susar. Fakat Yalom’un bize gösterdiği yer tam da bu görünen düzenin altıdır. İnsan,…
İnsan çoğu zaman mutluluğu dışarıda arar. Daha iyi bir hayat, daha rahat bir beden, daha az acı, daha çok sevinç… Bütün bu arayışların arkasında eski bir soru durur: İnsan neyle huzura erer? Hedonizm bu soruya haz…
Felsefe çoğu zaman büyük bir cümleyle değil, basit görünen bir sezgiyle başlar. Thales’in “Her şeyin özü sudur” sözü de böyle bir başlangıçtır. İlk bakışta bu ifade, doğayı açıklamak için kurulmuş eski bir fizik cümlesi gibi durur.…
Yaratım, dışarıdan verilmiş kuru bir emir gibi değil; varlığın içinden yavaş yavaş açılan bir oluş gibi hissedilir. Bir şey birden tamamlanmış hâlde ortaya çıkmaz. Önce küçük bir işaret belirir. Bu bazen bir sezgi, bazen bir arzu,…
Kalite yönetim sistemlerinde uygunluk denetçisinin rolü çoğu zaman dar ve mekanik bir çerçevede anlaşılır. Denetim, birçok kurumda hâlâ maddelerin tek tek doğrulandığı, kontrol listelerinin uygulandığı ve sınırların ölçüldüğü bir faaliyet gibi görülür. Bu anlayışta denetçi, adeta…
Yapay zekâ artık denetim mesleğinin “hazırlandığı” bir gelecek değil. İçinde yaşadığımız bir gerçeklik. Saha ziyaretinden önce HACCP planları analiz ediliyor. Çevresel izleme trendleri farklı tesisler arasında karşılaştırılıyor. Geri çağırma veritabanları tedarikçi listeleriyle eşleştiriliyor. Dokümantasyon boşlukları dakikalar…
Bilgi nedir? Dış dünyadan toplanan verilerin zihinde depolanması mı, yoksa bilinç ile dünya arasındaki canlı bir etkileşim mi? Bu soru hem fenomenolojinin hem de Panlektik epistemolojinin merkezindedir. İki yaklaşım farklı tarihsel bağlamlarda ortaya çıkmış olsa da…
Achille Mbembe’nin düşüncesi, modern dünyanın en rahatsız edici gerçeklerinden birini ortaya koyar: Ölümün dahi siyasetin bir parçası olduğu bir çağda yaşıyoruz. “Nekropolitika” kavramıyla Mbembe, iktidarların yalnızca yaşamı değil, kimin öleceğini ve nasıl öleceğini de belirlediğini gösterir.…
İnsan, hayatının en ağır anlarında yalnızca acıyla değil, anlam boşluğuyla da karşılaşır. Böyle zamanlarda dilin en eski reflekslerinden biri ortaya çıkar: Tanrı’ya isyan etmek. Bu isyan, basit bir öfke patlaması değildir. Acı çeken insanın hâlâ bir…
İnsanın kendini ve dünyayı kavrayışı, çoğu zaman bir illüzyonun içinden geçer. Bu illüzyon, gerçeği gizleyen bir perde değil, tam tersine, gerçeğe dokunma biçimidir. Panlektik düşünce, bu perdenin dokusunu inceler: onu yırtmak değil, hangi ipliklerle dokunduğunu anlamak…
Zamanında bir hikâye okumuştum. Büyük olayları, kalabalık sahneleri, çarpıcı dönemeçleri olan bir hikâye değildi. Sade bir adam, eski bir defter, birkaç soru ve bir sınıf vardı. Fakat yıllar sonra Panlektik felsefe üzerine düşünürken o hikâye tekrar…
Panlektik sarmal, bilgi akışını düz bir çizgi ya da kendi içine kapanan bir döngü olarak görmez. Bilgi, her dönüşünde yeni bir katman kazanarak yükselen bir kıvrım gibi ilerler. Doğrusal akış ilerler; fakat çoğu zaman tek boyutta…
Tanrı hakkında konuşmaya başladığımızda, her kelime bizi biraz daha dikkatli olmaya çağırır. Çünkü O’na dair söylediğimiz şey, çoğu zaman Tanrı’nın kendisinden çok, bizim O’nu hangi sınırlı ufuktan kavramaya çalıştığımızı gösterir. Panlektik düşünce bu yüzden Tanrı’yı kesin…
Kimi zaman bir çocuk sessizliğin içinde büyür; kulağına insan sesi değmez, yüzünü okuyacağı biri çıkmaz karşısına. Yine de dünya ona kapalı kalmaz. Göğe bakar, toprağın döngüsünü izler, canlı bedenle cansız beden arasındaki farkı anlamaya çalışır. İbn…
Modern dünya bilgiyi çoğu zaman elde edilecek ve yönetilecek bir şey gibi görür. Oysa bazı bilgiler sahiplenilmez; emanet gibi taşınır. Panlektik epistemoloji, hakikati donmuş bir madde olarak değil, bağlamlar, zamanlar ve bilinçler arasında dolaşan canlı bir…
Evrenin ritmini duymak için insanın önce kendi iç gürültüsünü susturması gerekir. Çünkü hakikat çoğu zaman büyük açıklamalarla değil, küçük işaretlerle yaklaşır. Bir kelime, bir sezgi, bir karşılaşma, bir müzik parçası, bir doğa görüntüsü ya da beklenmedik…
İnsan varoluşun derinliklerine baktığında hakikati bütünüyle kuşatamayacağını sezer. Algı, kendi ufkunun ötesine kolayca geçemez; gördüğümüz şey, daha büyük bir bütünün yalnızca bize dönük yüzüdür. Yine de insanın elinde önemli bir imkân vardır: Parçalar arasında bağ kurmak.…
Akşam olmuştu. Güneş dağların arkasına iniyor, köyün üstüne ince bir serinlik çöküyordu. Harman yerinden dönen birkaç kadın, uzaktan olup bitene bakıyor; çocuklar ise kapı aralıklarından başlarını çıkarıp fısıldaşıyordu. Köyün dışında, eski değirmenin yakınında iki kişi duruyordu:…
Uzak diyarlarda, haritaların unuttuğu bir vadide eski zamanlardan beri tek başına yaşayan bir bilge vardı. Evi yoktu, sınırı yoktu. Kimi gece bir ağacın altında uyur, kimi gece yıldızları örtü sayardı. İnsanlar ona Gökyüzü Anlatıcısı derdi; çünkü…
Panlektik Felsefe, düşünceyi bir kez kurup kenara bırakmaz. Aynı soruya döner, başka bir açıdan bakar, eksik kalan yeri yoklar. Çünkü hakikat çoğu zaman tek hamlede ele geçmez. İnsan bir gerçeği ilk bakışta değil, ona tekrar tekrar…
“İlim, hakikate giden yolu kapatmaz.Ama insan onu omzuna yük gibi alırsa, yolun kendisini unutur.” İbnü’l-Arabî’ye atfedilen bu söz, sade görünür; fakat insanı kolay bırakmaz. Çünkü burada ilim, yalnızca öğrenilen şeylerin toplamı olarak durmaz. İlim, insanın hakikate…
Kimisi onu aşk şarkısı diye dinler, kimisi özlemin sesi olarak. Kaybedilmiş bir şeyin ardından dolaşan bir ruh da vardır içinde. Yine de hiçbir tanım ona tam oturmaz. Çünkü bu ezgi, basit bir hikâyeyi anlatmaz; anlatılamayan bir…
Bir düşünürle karşılaştığımızda, çoğu zaman onun ne söylediğinden çok bizde neyi uyandırdığına bakarız. Rousseau da böyle bir isimdir. Kendi yüzyılında kalmamış gibidir; bugün odamıza sızar, masanın kenarına oturur ve insanın ne olduğunu yeniden sordurur. Doğa, toplum,…
Günlük hayatın içinde küçük bir kuşku belirdiğinde, zihin orada fazla oyalanmaz; hemen daha büyük bir soruya yürür: “Ben buna ne kadar güveniyorum?” Descartes tam da bu yürüyüşün izini sürer. Elinde ne varsa önce masaya koyar. Taş…
Bir karar anı gelir. İnsan daralan bir yolda durur. Önünde sert bir sınır, uzaklarda beliren bir ufuk vardır. Akıl sınırı gösterir; sezgi ufku yoklar. Biri ölçer, tartar, çizgi çeker. Öteki, henüz adı konmamış bir hakikatin içimizde…
Bir çocuğun gözlerini ilk kez dünyaya açtığını düşünelim. Henüz dili yoktur. Kuralları, alışkanlıkları, toplumun ona vereceği adları ve anlamları bilmez. Avucuna değen taş, yüzüne çarpan rüzgâr, gözünü alan ışık onun için hazır bilgi değil, ilk temastır.…
Bazen evreni anlamaya çalışırken gözümüz akışa takılır. Her şey hareket eder: tohum filizlenir, yıldız söner, düşünce belirir. Alfred North Whitehead evreni böyle bir süreç olarak kavrar. Ona göre dünya donmuş bir yapı değil, sürekli oluş hâlindeki…
Bilgiyi çoğu zaman bir yerde duran, saklanabilen, gerektiğinde yeniden çıkarılıp kullanılabilen bir şey gibi düşünürüz. Oysa bilgi, asıl canlılığını karşılaşmalarda kazanır. Bir tohum toprağa değdiğinde nasıl filizlenirse, bilgi de bir kıvılcımın uygun bir zihinle, olayla ya…
Bir kış gecesi, odadaki sobanın ateşi yavaş yavaş sönmeye başladığında, insan ister istemez şu soruya kapılır: Isı nereye gidiyor? Gözle görünmeyen bir akış var; enerji kaybolmuyor, yalnızca biçim değiştiriyor. İşte bu gündelik sahne, bizi hem bilimin…
Aydınlanma çağının gür seslerinden Thomas Paine, insanın özgürleşme gücünü akılda buldu. Ona göre dogmalar, otoriteler ve gelenekler bireyin kaderine hükmetmemeliydi. İnsan, kendisine hazır verilen sınırları sorgulamalı, kendi aklıyla yönünü seçmeliydi. Common Sense ve The Age of…
Bir odada tek başınıza oturduğunuzu hayal edin. Saat ilerler, gün yer değiştirir; ama içerideki istek susmaz. Sessizliğin ortasında bile başka bir yer, başka bir hâl, başka bir tamamlanma çağırır insanı. Arthur Schopenhauer bu sesi, evrenin özündeki…
Panlektik Felsefe, başkaldırıların, isyanların ve dogmalara karşı duruşların bile Mutlak Yaratıcı’nın iradesi içinde bir yere sahip olduğunu savunur. Bu anlayış, evreni yalnızca görünen olayların toplamı olarak değil, derinde işleyen daha geniş bir düzen olarak kavrama çabasından…
Tarih kitaplarını açtığınızda sayfalar arasında çoğu zaman kesintisiz bir akış değil, kırılmalar görürsünüz: devrimler, savaşlar, krizler, çöküşler. Michel Foucault bu kırılmalara felsefi bir anlam verdi. Ona göre tarih düz bir çizgide ilerlemez; bilgi, iktidar ve hakikat…
Jean-Paul Sartre, modern felsefenin insan varoluşuna dair en sarsıcı yorumlarından birini ortaya koyar. Onun “varoluş özden önce gelir” sözü, insanın hazır bir anlamla dünyaya gelmediğini anlatır. İnsan önce vardır; sonra seçimleriyle, eylemleriyle ve üstlendiği sorumluluklarla kendisini…
Felsefi düşünce, farklı çağlardan ve farklı bakışlardan gelen yaklaşımları yan yana getirerek yeni bir kavrayış alanı açabilir. Panlektik felsefe de bireyi ve evreni ayrı kutuplar gibi değil, aynı bütünün farklı yüzleri olarak anlamaya çalışır. Bu çizgi,…
Panlektik felsefe, evrendeki çeşitliliği anlamlandırma çabasından doğar. İnsan, görünen dünyanın ardında daha geniş bir anlam örgüsü bulunduğunu sezdiğinde, varlığa yalnızca dışarıdan bakmaz; kendi iç yolculuğunu da bu genişliğin içinde yeniden düşünmeye başlar. Çeşitlilik ilk bakışta dağınık…
Evreni anlamaya çalışan düşünce, bazen kendi içine kapalı bir bütünlük fikrine, bazen de ilişkiler içinde yenilenen bir akış düşüncesine yönelir. Leibniz’in monadoloji kuramı, bu ilk çizgiye yakındır. Ona göre evren, monad adı verilen basit birimlerden oluşur.…
Bir gün evinizdeki ahşap sandalyeye, sonra bir kafedeki metal sandalyeye bakarsınız. İkisi de sandalyedir; biri sıcak, tanıdık ve ev içidir, diğeri soğuk, dayanıklı ve kamusal bir mekâna aittir. Benzerlikleri ve ayrımları düşündükçe Platon’un eski sorusu belirir:…
İnsanın en derin soruları çoğu zaman sessizliğe çarpar. Gökyüzüne bakarız; yıldızlar susar. Atomlara yaklaşırız; sırlarını hemen vermezler. Karadelikler, merakımızın en keskin ucunu içine çekip görünmez kılar. Camus, bu sessizliği absürdün merkezine yerleştirir: insan anlam arar, evren…
Panteizm, Tanrı’yı evrenle özdeş gören bir düşüncedir. Spinoza’da bu anlayış en güçlü biçimlerinden birine ulaşır. Ona göre var olan her şey tek bir tözden, yani Tanrı’dan gelir. Doğa, Tanrı’nın dışında duran bir alan değil, Tanrı’nın kendisidir.…
Nihilizm, insanın en eski yaralarından birine dokunur: Yaşam kendiliğinden bir anlam taşımıyorsa, insan neye tutunur? Nietzsche’nin “Tanrı öldü” sözü de bu kırılmanın merkezinde durur. Bu söz, basitçe inancın kaybını değil, insanın yüzyıllar boyunca yaslandığı değer düzeninin…
İnsanlık, varoluşun en temel sorularına yanıt ararken daima görünenden daha derin bir düzen sezmiştir. Panlektik felsefe bu arayışı, Yaratıcı’nın varlığıyla buluşma çabası olarak ele alır; fakat bunu dogmatik kalıplara sıkıştırmaz. Tanrı’yı insan zihninin dar tanımlarına hapsetmek…
İnsanlık, en eski çağlardan beri evrenin saklı düzenini anlamaya çalıştı. Gökyüzüne baktı, yıldızların sessizliğinde bir işaret aradı. Toprağın döngüsünü izledi, doğumla ölüm arasındaki geçişlerde görünmeyen bir anlam sezdi. Acının, sevincin, tesadüfün ve zorunluluğun içinde yalnızca olayları…
